🛡️ Hàng chính hãng · Bảo hành theo hãng
Shopyte

Tiêu hoá · Sinh lý · 01/11/2026

Vì sao ORS cứu được bệnh nhân tả? Kênh SGLT1

Câu hỏi

Một nam 34 tuổi vào viện vì tiêu chảy phân toàn nước, nhiều lần trong 12 giờ, không sốt, không đau bụng nhiều, sau khi ăn hải sản sống. Khám: mạch 112 lần/phút, huyết áp 96/60 mmHg, mắt trũng, dấu véo da mất chậm. Xét nghiệm phân: soi tươi thấy phẩy khuẩn di động, không có hồng cầu, bạch cầu. Natri máu 138 mmol/L, kali 3,2 mmol/L, bicarbonat 16 mmol/L. Bác sĩ cho truyền Ringer lactat, sau đó cho uống dung dịch bù nước điện giải (ORS) nồng độ thẩm thấu thấp. Một sinh viên thắc mắc: độc tố tả đang làm ruột tiết nước ồ ạt, vì sao uống ORS vẫn hấp thu được? Cơ chế sinh lý nào giải thích tốt nhất hiệu quả của ORS?

Bấm vào lựa chọn của bạn để xem kết quả.

Hoặc bấm vào đây để xem đáp án và giải thích ↓

Vì sao chọn B?

Bệnh nhân có bệnh cảnh tả: tiêu chảy phân nước khối lượng lớn, không sốt, không có hồng cầu, bạch cầu trong phân, mất nước, hạ kali và toan chuyển hoá do mất bicarbonat qua phân. Mấu chốt của câu hỏi là một nghịch lý: ruột đang tiết nước, vậy uống nước vào sao lại hấp thu được?

Ruột non hấp thu nước theo natri

Nước không có bơm riêng. Ở ruột non, nước đi theo chất tan, chủ yếu là Na⁺. Tế bào biểu mô ruột có nhiều con đường đưa Na⁺ từ lòng ruột vào máu:

  1. Trao đổi Na⁺/H⁺ (NHE3) ở màng đỉnh, đi cặp với trao đổi Cl⁻/HCO₃⁻: đây là đường hấp thu NaCl "trung tính" lúc đói.
  2. Đồng vận chuyển Na⁺-glucose (SGLT1) ở màng đỉnh: mỗi phân tử glucose đi vào kèm 2 ion Na⁺, nhờ chênh lệch nồng độ Na⁺ mà Na⁺/K⁺-ATPase ở màng đáy bên duy trì.
  3. Na⁺ được bơm ra khoang gian bào, tạo áp lực thẩm thấu, nước theo sau qua khe giữa các tế bào và qua kênh nước.

Độc tố tả làm gì?

Độc tố tả gắn vào tế bào ruột, làm protein Gs luôn ở trạng thái hoạt động, adenylyl cyclase chạy liên tục, cAMP tăng cao. cAMP gây hai việc:

  • Mở kênh CFTR, tế bào hang ổ (crypt) tiết Cl⁻ ồ ạt vào lòng ruột, Na⁺ và nước đi theo.
  • Ức chế NHE3, làm giảm hấp thu NaCl trung tính.

Nhưng độc tố không làm hỏng SGLT1 và cũng không phá huỷ niêm mạc (vì vậy phân không có máu). Khi cho glucose và Na⁺ đi cùng nhau trong ORS, SGLT1 vẫn kéo Na⁺ vào, nước vẫn theo sau. Lượng hấp thu này đủ bù phần lớn lượng tiết, dù chưa làm tiêu chảy ngưng ngay. Đây là cơ sở sinh lý khiến ORS trở thành một trong những phát minh y học cứu nhiều người nhất thế kỷ 20.

Vì sao tỉ lệ glucose và natri quan trọng?

ORS nồng độ thẩm thấu thấp theo khuyến cáo của WHO và UNICEF (tổng khoảng 245 mOsm/L, natri 75 mmol/L, glucose 75 mmol/L) có tỉ lệ glucose và natri gần 1:1, đủ cho SGLT1 hoạt động mà không làm dịch ưu trương. Dịch quá nhiều đường sẽ ưu trương, kéo nước ngược vào lòng ruột và làm tiêu chảy nặng hơn. Vì vậy nước ngọt có ga, nước trái cây đóng hộp hay pha gói ORS với ít nước hơn hướng dẫn đều không thay được ORS đúng công thức.

Vì sao các lựa chọn khác sai?

  • A. Glucose ức chế adenylyl cyclase: sai. Glucose không tác động lên con đường cAMP; tiết Cl⁻ vẫn tiếp diễn khi uống ORS.
  • C. Kali đóng kênh CFTR: sai. Kali trong ORS để bù lượng kali mất qua phân, không chặn được CFTR.
  • D. ORS ưu trương rút nước: sai và nguy hiểm. Dịch ưu trương trong lòng ruột kéo nước vào lòng ruột, không phải ra máu. Đó là lý do WHO chuyển sang ORS nồng độ thẩm thấu thấp.
  • E. Citrat trung hoà độc tố: sai. Citrat (hoặc bicarbonat) giúp điều chỉnh toan chuyển hoá do mất HCO₃⁻ qua phân, không tác động lên độc tố.

Bảng tóm tắt

Thành phầnVai trò
GlucoseCơ chất cho SGLT1, kéo Na⁺ và nước vào
NatriChất tan chính để nước đi theo
KaliBù kali mất qua phân
CitratChuyển thành bicarbonat, chữa toan chuyển hoá
Nồng độ thẩm thấu thấpTránh kéo nước ngược vào lòng ruột

Mẹo nhớ

"Tả mở cửa ra (CFTR), nhưng cửa vào SGLT1 vẫn mở": cho đường và muối đi cùng nhau là nước theo vào.

*Câu hỏi ôn tập dành cho sinh viên Y, không thay thế chỉ định điều trị của bác sĩ.*

📌 Điều cần nhớ

  • Ở ruột non, nước được hấp thu thụ động theo Na⁺, không có bơm nước riêng.
  • SGLT1 đưa 1 glucose kèm 2 Na⁺ qua màng đỉnh, nhờ chênh lệch do Na⁺/K⁺-ATPase ở màng đáy bên tạo ra.
  • Độc tố tả hoạt hoá Gs, tăng cAMP, mở CFTR tiết Cl⁻ và ức chế NHE3, nhưng không phá niêm mạc và không làm hỏng SGLT1.
  • ORS nồng độ thẩm thấu thấp của WHO có tỉ lệ glucose và natri gần 1:1, tổng khoảng 245 mOsm/L.
  • Dịch ưu trương (nước ngọt, nước trái cây, pha ORS đặc) kéo nước vào lòng ruột, làm tiêu chảy nặng hơn.
  • Tả gây toan chuyển hoá do mất bicarbonat và hạ kali, nên ORS có citrat và kali.

Câu hỏi do Shopyte biên soạn để ôn tập, không thay thế phác đồ của cơ sở bạn đang học và làm việc.

Mang kiến thức theo người khi đi buồng

Mỗi đơn hàng ở Shopyte được tặng ebook Cẩm nang bỏ túi Lâm sàng, gửi qua Zalo.

Câu hỏi tiêu hoá khác